Graditelji decenijama posle Prvog svetskog rata na Dorćolu nalazili skelete naših vojnika

Bitke za Beograd tokom početka Prvog svetskog rata bile su teške, smrtonosne i krajnje brutalne. Potogovo 1915. godine branitelji grada bili su slabije naoružani, malobrojni, a austrougarske snage nisu birale vojne ciljeve - već je ceo srpski prestoni grad bio velika meta.

Tokom izgradnje podvožnjaka u današnjoj ulici Tadeuša Košćuška, koja vodi ka Dorćolu i dunavskoj obali, 1934. godine graditelji su morali da zaustave radove, jer su u dva navrata naišli na ostatke branitelja grada. Samo tada su otkrili 40 skeleta za koje nije bilo teško utvrditi da su srpski. Po vojničkim i žandarskim uniformama, skromnom naoružanju, čuturicama... 

Bitke za grad su bile stravične, a nadolazeća austrougarska armada je pobijene branitelje na Dorćolu nemarno zakopavala u kratere koje su pre toga napravile njihove, haubičke granate. Tada nije bilo srpskih očevidaca, jer su svi bili pobijeni, ili su se povlačili ka centralnim delovima grada. 
Nešto slično dogodilo se i prilikom izgradnje današnje Kapele Svete Petke na Kalemegdanu, 1937. godine, kada je današnji oblik hramu podario veliki arhitekta Momir Korunović. I tada je pronađen veliki broj skeleta srpskih heroja koji se sada nalaze u kosturnici u Jakšićevoj kuli, neposredno pored hrama.
Nameće se pitanje na koje nikada nećemo naći odgovor. 
Koliko ovakvih grobnica je ostalo neotkriveno, evo, više od stotinu godina kasnije? Sigurno je da ih ima, ali niko neće saznati koliko.

Sve beogradske mostove početkom Drugog svetskog rata minirala i srušila naša vojska

Tri prva beogradska mosta imala su istu sudbinu kao Beograd. Rušeni su mnogo puta, da bi se potom ipak dizali sa dna Save i Dunava u susret nekom novom gradu.

Staru železnički most podignut je 1884. godine, kao prvi koji je opkoračio Savu. Rušen je i podizan odmah na početku Prvog svetskog rata, pa onda i na njegovom završetku. Istu sudbinu doživeo je još jednom, tokom Aprilskog rata kada ga je Vojska Kraljevine Jugoslavije survala na dno Save, obnovili su na Nemci, da bi ga, opet, oni srušili tokom povlačenja, a nova jugoslovenska vlast obnovila posle rata.

Most viteškog kralja Aleksandra bio je prvi drumski most otvoren 1934. godine, a na njegovim temeljima danas stoji most koji zovemo Brankovim. I ovu građevinu ruši naša vojska posle bombardovanja, u noći između 10. i 11. aprila 1944. godine, i nikada više mu nije vraćen prvobitni oblik.

Najzad, Most kralja Petra, koji danas poznajemo kao Pančevački, takođe je srušen na početku Drugog svetskog rata, a imao je istu sudbinu kao i Železnički. Pošto su ga okupatori osposobili, opet su ga srušili tokom povlačenja, tako da mu je današnji izgled podarila posleratna vlast.

Šta bismo sve mogli da zateknemo na dnu beogradskih reka kada bi, ne daj bože, presušile

Mnogo će vode proteći Dunavom i Savom pre nego što konačno saznamo šta se sve nalazi na njihovom dnu. 
Izvesno je da su nekada ovde tonule još rimske lađe. Ipak, najveća srednjevekovna bitka na Dunavu odigrala se još u srednjem veku za vreme opsade Turaka pod Mehmedom Drugim. Tri turske galije potopljene su sa celom posadom, četiri su pale u ruke pobednika, a ostale, izrešetane mecima spasile su se bekstvom. Sultan je procenio da ni tamo nisu bezbedne pa je odlučio da ih spali kako ne bi pale neprijateljima u ruke.

Uz velike tragedije, treba se setiti početka Drugog svetskog rata, jer su svi Beograđani bili svedoci kako tonu sve lađe kojima je raspologala Vojska Kraljevine Jugoslavije. Tokom prvih dana Aprilskog rata naša ratna mornarica odlučila je da potopi sve svoje brodove, uz levu obalu Save, neposredno pre ušća. Čudna je bila sudbina tih lađa, jer su mnoge bile izvađene još tokom rata od nemačke okupacione vojske, dok su neki brodovi izvučeni sa dna tek kada su konačno prestale ratne operacije.

Sa druge strane, i posle rata nemar i javašluk su u nekim prilikama "umeli da dođu po svoje", pa je najupečatljivija sudbina broda "Kosovo", parnog tegljača na točak napravljenog još u Regensburgu 1915. godine. Sada je izvrnut i potopljen u rečni mulj na levoj obali Save, 13 kilometara udaljen od ušća prema Ostružnici.
Mnoge brodove su neumoljivi rečni mulj i nanosi definitivno ukopali duboko u rečno dno, ostavljajući ih tamo odakle više nikada neće videti svetlost dana. Ovo je sećanje samo na neke od njih. A tamo su silne šajke, barke, dereglije, ratni brodovi, ostaci pontonskih mostova...

Rimljani nas „očekuju“ od Trga republike duž celog Bulevara kralja Aleksandra...

Mnogi stanovnici današnjih centralnih gradskih oblasti nalaze se na – rimskom groblju. 
Obična šetnja centralnim gradskim ulicama uvodi nas u prostor nekadašnjeg Singidunuma. Prolazimo Beogradskom tvrđavom, preko parka na Kalemegdanu, Akademskog parka i Trga republike, kroz Bulevar kralja Aleksandra... I celim putem nas „nadgledaju“ Rimljani koji su ovde živeli od prvog veka nove ere.

Kada su došli prvo su napravili vojno utvrđenje – kastrum, a potom počinje formiranje urbanog, civilnog naselja koje opstaje do petog veka kada ga Huni uništavaju. Singidunum se postepeno širio, pa arheolozi danas prepoznaju tri najveće gradske nekropole. Jugoistočna se širi od Trga republike, gde je sve počelo, i prostire se sa obe strane današnjeg Bulevara kralja Aleksandra, sve do Vukovog spomenika. Najintenzivnije sahranjivanje bilo je od Trga Nikole Pašić, preko Pionirskog parka do Krunske ulice i Bulevara, i sa leve i sa desne strane puta. Sa istočne strane, nekropola je dopirala do Ulice majke Jevrosime.

Samo u Kosovskoj ulici ugledni arheolog Zavoda za zaštitu spomenika kultgure grada Beograda Zoran Simić locira više od stotinu rimskih grobova.
Druga, severoistočna nekropola nalazila se na dunavskoj padini, od Ulice braće Jugovića do Dorćola. Na uglu Brankove i Pop Lukine nalazilo se treće rimsko groblje, i prostiralo se od Brankove ka Zelenom vencu.

Samo jednom je izvor usahnuo, početkom Prvog svetskog rata, da bi voda potekla pred kraj vojnog sukoba, nagoveštavajući bolja vremena

O čudotvornom izvoru na kojem se danas nalazi hram posvećen Svetoj Petki, pored bedema Beogradske tvrđave, od davnina postoje predanja ali i precizne beleške hroničara koji podsećaju da su Srbi uvek bili puni poštovanja prema vodi koja ovde izvire i koju su smatrali isceljujućom. Za vreme tuđinskih vlasti ovim prostorom, postojali su periodi kada im vekovima nije bilo dozvoljeno da priđu izvoru, ali je poštovanje prema svetoj vodi ogromnom silinom prenošeno sa kolena na koleno.

Na mestu današnje crkve ranije je bila drugačija građevina, čiji nacrt imamo zahvaljujući velikoj zahvalnosti Luke Mladenovića poznatog predratnog ilustratora koji je ovde ozdravio.
Mošti svetiteljke koja je odvajkada bila posebno poštovana u Beogradu prvobitno su se nalazile u Hramu Uspenija Presvete Bogorodice. To je bio najvažniji srpski saborni pravoslavni hram koji se nalazio na padini između Donjeg i Gornjeg grada.

Turci su prognali značajan deo Srba iz Beograda posle Sulejmanovog osvajanja 1521. godine, pa su mošti Svete Petke prvo završile u Carigradu, da bi se danas nalazile u rumunskom gradu Jaši.
U Beogradu se čuva jedan deo njene ruke.
Čudotvorni samo jednom je presušio. Bilo je to početkom Prvog svetskog rata i ondašnji Beograđani doživeli su taj događaj kao vrho loš znak.

Nažalost, tako je i bilo, pa su usledile godine užasnog stradanja i povlačenja srpske vojske preko Albanije ka Krfu, dok je stanovništvo koje je ostalo u domovini takođe grdno postradalo. 
Voda je opet potekla na dan Svetog Onisima, 28. februara 1918. godine. Bio je to jasan nagoveštaj da će zlopaćenje pod Austrougarima najzad proći.

Preteče današnjih frižidera su bile podzemne odaje na čiji pod bi bile polegnuti ledeni blokovi

U vreme kada nisu postojali frižideri, zamrzivači ili hladnjače, naši preci su morali da čuvaju robu kojom trguju na dovoljno niskoj temperaturi. Zato su služile veštačke pećine ili lagumi. 
Ukoliko su hteli da u njima dosegnu još nižu temperaturu, pravili bi ledenice. To je to isto – lagum, s tim da bi na njegovu pod ovakve podzemne odaje stavljali ledene ploče. U to vreme, pre jednog i po ili dva veka, Sava bi obavezno tokom zime bila zaleđena. 

Šegrti i kalfe bi silazili do reke sa testerama, sekli velike, ledene blokove i polegali ih po tlu jedne takve prostorije. Najpoznatija i najveća ledenica u Beogradu bila je Kraljeva i Kraljevska, koja se nalazila ispod današnje Botaničke bašte “Jevremovac”, a u njoj su čuvali namernice za kraljevski dvor još u doba kralja Milana Obrenovića.

U to vreme se većina Beograđana snabdevala vodom iz bunara a verovatno najveći bio je na mestu današnje podzemne železničke stanice „Vukov spomenik“. Od površine Ruzveltove ulice ova podzemna građevina dopire 50 metara u dubinu, do najnižih koloseka namenjenih vozovima koji pristaju ovde. Očigledno je iz doba austrijske vladavine, s početka 18. veka, a izvesno je da je ovaj bunar savremenik mnogo poznatijeg - Rimskog.

Nekada su svake zime reke bile pod debelom, ledenom korom

Nekada je uobičajeni deo gradskog, zimskog ambijenta bila zaleđena Sava. Isto zamešateljstvo činio je i Dunav, u doba kada su svi brodovi morali da budu u zimovnicima, a rečna povšina je postajala ledena pustoš.

Najhladnija zima u Beogradu bila je tokom 1928. i 929. godine, kada je najniža temperatura dosegla 25,5 stepeni ispod nule, a Sava je te sezone čak dva meseca bila potpuno zaleđena. 
Slično je bilo i predratne zime, tokom 1940. i 1941. godine, kada su stvarane fotografije koje su prikazivale okovanu reku. Tada su na rečnoj površini jedino mogle da budu viđene saonice, pa čak i one velike, u koje su bili upregnuti konji.

Izlivanje Save bilo je uobičajeno svakog proleća

Dvadesetih i tridesetih godina prošlog veka Sava je umela nemilosrdno da se izlije i potopi celu Karađorđevu ulicu. Posle jakih zima sneg se topio, a voda je nadolazila neumoljivo potapajući ovaj deo grada.

Čak i stara kafanska pesma opevava ovakve događaje kroz legendarne stihove „Beogradski Mali pijac potopila Sava“, jer je ta tržnica bila u blizini današnjeg hotela „Bristol“, kao i današnje autobuske i železničke stanice. Tu oblast su nekada stanovnici glavnog grada zvali „Bara Venecija“.

U vreme poplava zanatske radnje u celoj Karađorđevoj ulici bivale su potopljene, pogotovo njihovi podrumi, a tek kada bi se proleće ozbiljnije približilo letu voda bi se potpuno povukla.
Tek tridesetih godina prošlog veka Sava je nasipom „odgurana“ na pristojnu udaljenost od varoških radnji. Pa ni tada nije prestala da „pokazuje zube“, doduše nešto ređe.

Bezbrojne reke starog Beograda danas teku u kolektorima kišne kanalizacije

Beograd je varoš na podzemnim vodama. Ispod Hotela “Moskva“ i sada radi nekoliko pumpi inače bi hotel potonuo zbog izvora koji postoji ispod njega. Zgrada „Novosti“, a nekadašnje „Borbe“ ima bunar koji postoji duboko ispod zdanja, ispod „Ruskog cara“ takođe postoji dubok bunar. Kada su neimari pravili Palatu „Albanija“, kasnih tridesetih godina naleteli su na obilje podzemnih voda, a sve one se, po svemu sudeći, na kraju ulivaju u „Rimski bunar“.

Tokom 1996. godine Pozorište na Terazijama bilo je potopljeno naletom ovih voda, a tadašnji upravnik, Svetislav Bule Goncić održao je konferenciju za novinare u čamcu koji je plutao na delu gde su nedugo pre toga bila sedišta za publiku koja je dolazila u teatar.

Vode ispod grada umeju da iznenade i same Beograđane, jer je ovo bio grad sa mnogo više reka i potoka nego li su samo Dunav i Sava. Bulbuderski ili Slavujev potok je kaptiran u kišnu kanalizaciju isto kao i potok koji je tekao niz Nemanjinu ulicu. Rakovica je ponela takvo ime jer je Topčiderska reka bila toliko čista da su se u njoj nastanjivali rakovi, koji su osnovno obeležje bistrine i čistote jednog vodotoka. Ispod Autoputa, duž cele trase ove saobraćajnice od Mostara do Malog Mokrog Luga i danas teče Mokroluška reka. Doduše, sada je kaptirana u betonski kolektor formata 5,5 puta 5,5 metara. 
Sve vode beogradske su i dalje tu, ali su „skrivene“ na „pristojnoj“ distanci ispod zemlje.

Nekadašnji najveći industrijski deo grada – Rakovica, ima brojne, velike rudnike. 
Veliki tuneli i galerije nagoveštavaju da su ovde nekada bile prirodne pećine proširene eksploatacijom kreča. Njihova površina prekriva više od hiljadu kvadratnih metara.